niedziela, 16 listopada 2014

Średniowiecze

Periodyzacja

Początek średniowiecza przypada na 476 r. (upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego). Koniec epoki średniowiecza przypada na:
  • 1450 – wynalezienie druku przez Gutenberga
  • 1453 – upadek Konstantynopola
  • 1492 – odkrycie Ameryki przez Kolumba
  • 1517 – wystąpienie Lutra
Średniowieczne budowle

Katedra Notre Dame w Reims; XII w.
Katedra w Chartres (czytaj: szartr); XII-XIII w.
zamek w Malborku wybudowany przez Krzyżaków w XIII w. i rozbudowywany w XIVw.
Kolegiata w Tumie pod Łęczycą; XII w.
Cechy średniowiecznej Europy
  • uniwersalizm – jednolitość kultury, języka i filozofii we wszystkich krajach
  • teocentryzm – „Bóg w centrum”
  • dualizm świata – każda rzecz ma byt ziemski i duchowy
  • magia i tajemniczość – zamiłowanie do znaków i symboli, uważano, że możliwy jest kontakt z Bogiem
  • anonimowość autorów – zasługi ziemskie są nieważne, dlatego autorzy nie podpisywali się na dziełach
  • styl romański i gotycki – dominujące style w architekturze i sztuce średniowiecza
  • danse macabre (taniec śmierci) – motyw sztuki i literatury późnego średniowiecza przedstawiający rozkładające się zwłoki, później szkielet z kosą w ręku

Filozofia średniowiecza
  1. Św. Augustyn uznał wyższość ducha i łaski nad naturą i materią. Sytuację człowieka określał jako dramatyczną, ponieważ dusza, jako byt wyższy, dąży do zbawienia, a ciało, jako byt niższy, do rzeczy materialnych, do upadku. Człowiek jest więc skazany na wieczne rozdarcie.
  2. Benozzo Gozzoli Życie św. Augustyna; XV w.; św. Augustyn
    został przedstawiony w profesorskiej todze, na środku
    obrazu; mimo że żył w późnymantyku, krój szat jego i
    zgromadzonych jest zgodny z modą panującą w
    XV-wiecznej Italii
    Koncepcja św. Augustyna dotycząca istnienia zła na świecie zakłada, że Bóg – najwyższe dobro – stworzył tylko dobre rzeczy. Mogą one jednak ulec zepsuciu poprzez działanie człowieka. Zło nie istnieje, jest niebytem, brakiem dobra w rzeczach, a zepsucie jest pomniejszeniem dobra. Jeśli rzecz zostanie pozbawiona dobra, to przestaje istnieć.
  3. Teodycea – teologiczne uzasadnienie, że Bóg jest dobry i wszechmocny, mimo faktu istnienia zła na świecie. Jej podstawowym twierdzeniem jest: „Bóg jest twórcą i przyczyną wszelkiego dobra na świecie. Wynika z tego, że zło nie pochodzi od Boga, ale jest wynikiem działań człowieka wbrew woli Boga.”
  4. Filozofia św. Tomasza jest filozofią harmonijną – rozum nie przeczy wierze, ale ją uzupełnia, człowiek na drabinie bytów znajduje się pomiędzy aniołami a zwierzętami, połączenie duszy i ciała jest celowe.
  5. Scholastyka to najważniejszy nurt filozofii dojrzałego średniowiecza; szkoła myślenia spekulatywnego, metafizycznego i powiązanego z teologią. Kładła nacisk na precyzyjne, drobiazgowe wywody myślowe, dzięki czemu wykształciła wiele funkcjonujących do dziś pojęć z zakresu logiki. Jednym z przedstawicieli scholastyki był św. Anzelm.

    Ważne pojęcia
  • brzytwa Ockhama – zasada, zgodnie z którą w wyjaśnianiu zjawisk należy dążyć do prostoty, wybierając takie wyjaśnienia, które opierają się na jak najmniejszej liczbie założeń i pojęć.
  • patrystyka – nauka zajmująca się twórczością i życiem Ojców Kościoła oraz epoką, w której żyli. Pochodzi od słowa „pater”, czyli ojciec.
  • spór o pojęcia ogólne – najwyższy spór filozoficzny średniowiecza. Pytano np. „Co oznacza pojęcie >>człowiek<<?”, „Do czego się odnosi?”, „Kim jest byt, który odpowiada temu pojęciu?” itd. Ostatecznie zwyciężyli nominaliści, którzy uważali, że pojęcia ogólne nie istnieją w rzeczywistości.
  • asceza – dobrowolne wyrzeczenie się dóbr materialnych i ziemskich przyjemności. Ascetą jest więc ten, kto trenuje swoje ciało i duszę w znoszeniu trudów życia, dzięki silnej woli opanowuje namiętności i zmierza w ten sposób do zbawienia.

Bogurodzica” – geneza, treść, bohaterowie

„Bogurodzica” to najstarsza polska pieśń religijna. Dwie pierwsze zwrotki pochodzą z pierwszej połowy XIII w., a z biegiem lat dopisywano kolejne. W sumie tekst składa się z 22 strof.
Dwie pierwsze zwrotki utworu są modlitwą – prośbami ludzi średniowiecza kierowane do „bożyca” (Syna Bożego) za pośrednictwem Maryi i Jana Chrzciciela.
Występuje tu motyw deesis, czyli idea pośrednictwa; modlitwa jest zanoszona do Boga za pomocą innych osób. Motyw ten pokazuje centralnie usytuowanego Jezusa, a obu jego stronach Matkę Boską i Jana Chrzciciela.
Utwór rozpoczyna się rozbudowaną apostrofą skierowaną do Maryi. Autor nazywa ją nie tylko Bogurodzicą, czyli Matką Boga, ale również dziewicą. Maryja jest „bogiem sławiena” (sławiona przez Boga) i „zwolena” (wybrana spośród wielu). W ten sposób autor gloryfikuje bohaterkę liryczną, która straciła rysy ludzkie i została ubóstwiona.
W drugiej strofie pojawia się Jan Chrzciciel, do którego wierni zwracają się w krótkiej apostrofie. Łaski, o które proszą wierni, to: „zbożny pobyt” (dostatnie życie na ziemi) i „rajski przebyt” (wieczne życie w raju).
W „Bogurodzicy” występuje paralelizm składniowy i kontrast – każda z dwu pierwszych strof składa się z apostrofy i prośby, ale w pierwszej zwrotce rozbudowana jest apostrofa, a w drugiej prośba.

Lament świętokrzyski” – geneza, treść, topos matki cierpiącej

„Lament świętokrzyski” pochodzi z XV w. Znany jest pod innymi tytułami: „Posłuchajcie, bracia miła”, „Żale Matki Boskiej pod krzyżem”, „Plankt świętokrzyski”. Wiersz należy do kultu liryki maryjnej, wiąże się z motywem Stabat Mater Dolorosa i nawiązuje do sztuki gotyckiej. O ile „Bogurodzicę” cechuje podniosły nastrój i gloryfikacja Maryi, o tyle „Lament świętokrzyski” to głos bolejącej matki. Podmiotem lirycznym jest Maryja, która rozpacza nad stratą swojego Syna.
Bartolome Bermejo Pieta; XV w.
Wypowiedź podmiotu lirycznego w wierszu ma apostroficzny charakter. Maryja zwraca się do ludzi, by wysłuchali Jej skargi i współczuli. W drugiej strofie zwraca się zarówno do młodych jak i starych, w czwartej pojawia się apostrofa do Jezusa z użyciem zdrobnień, np.: „Synku miły i wybrany”. W szóstej zwrotce Maryja kieruje swoje słowa do Gabriela, czyniąc mu wyrzuty, że zamiast radości odczuwa cierpienie. Przedostatnia strofa to przejmująca apostrofa do innych matek.
Kreacja Maryi ma ludzki wymiar – Jej wypowiedź jest silnie nasycona emocjami, a wszystkie zabiegi stylistyczne (w tym motyw krwi) służą pełnemu wyrażeniu żalu i cierpienia.
Topos (motyw) matki cierpiącej po utracie dziecka pojawia się np. w micie o Demeter i Korze oraz pieśni „Lament świętokrzyski”.

Porównanie „Bogurodzicy” i „Lamentu świętokrzyskiego”


Bogurodzica”
Posłuchajcie, bracia miła”
Czas powstania
XIII w.
XV w.
Typ liryki
inwokacyjna
inwokacyjna
Nadawca
ludzie
Maryja
Adresaci
Jezus przez pośrednictwo Maryi i Jana Chrzciciela
Ludzie, Archanioł Gabriel, Jezus, inne matki
Obraz Boga
Bóg wszechmogący
Bóg cierpiący
Kreacja Maryi
Maryja jako pośredniczka między Bogiem a ludźmi; ubóstwiona
Maryja jako matka cierpiąca – człowiek
Styl
Patetyczny, podniosły
Patetyczny, podniosły
Idea przewodnia
Wybłaganie Boga o dostatnie życie na ziemi i przebywanie w raju po śmierci
Współczucie

Pieśń o Rolandzie” – budowa, treść, bohaterowie, znaki etosu rycerskiego, heroizmu i wiary chrześcijańskiej

„Pieśń o Rolandzie” jest najwybitniejszym eposem rycerskim z cyklu Karolińskiego (pieśni o czynach Karola Wielkiego). Utwór zbudowany jest z czterystu dziesięciozgłoskowych wersów ułożonych w strofy. Poemat wspiera także ideę wojny z niewiernymi.
Utwór opiera się na historycznych wydarzeniach z okresu panowania Karola Wielkiego, który wyprawił się do Hiszpanii, aby pokonać Saracenów (Arabów). W czasie odwrotu armii jej tylna straż wpadła w pułapkę i została rozbita. Jej dowódcą był opiewany w pieśni Roland, który, by nie splamić etosu rycerskiego, podjął beznadziejną walkę z Saracenami, ie chcąc wzywać głównych sił armii Karola Wielkiego na pomoc.

Bohaterowie eposu:
  • Roland – siostrzenic Karola Wielkiego; dowódca tylnej straży wojsk; symbol rycerstwa
  • Karol Wielki – cesarz Francuzów; symbol walczącego Kościoła
  • Oliwier – przyjaciel Rolanda; umiera na polu walki
  • Ganelon – ojczym Rolanda; zdrajca; później skazany na śmierć
  • Marsyl – przywódca Saracenów
  • Turpin – arcybiskup; wierny cesarzowi; ginie na polu walki

Okoliczności śmierci Rolanda i ich alegoryczne znaczenie:
    a) znaki etosu rycerskiego
  • męstwo
  • pożegnanie z rynsztunkiem i ostatnia jego obrona
  • przywiązanie do ojczyzny
    b) znaki wiary chrześcijańskiej
  • położenie się twarzą do ziemi jako odmawianie pokuty
  • bicie się w pierś, rachunek sumienia, wyznanie grzechów
  • uznanie się wasalem Boga
  • wejście na górę symbolizującą Golgotę
  • śmierć pod sosną – symbolem krzyża
    c) znaki heroizmu
  • wejście na górę ostatkami sił
  • natychmiastowe zbawienie
Gaude, Mater Polonia” – geneza, treść, znaczenie, kompozycja

Hymn „Gaude, Mater Polonia”, znany także pod nazwami „Hymn do św. Stanisława”, „Ciesz się, Matko Polsko” powstał w XIII w. po łacinie, w związku z kanonizacją św. Stanisława. Utwór został napisany przez Wincentego z Kielczy.
ołtarz WIta Stwosza z kościoła Mariackiego w Krakowie; XV w
„Gaude, Mater Polonia” miał być przede wszystkim hymnem religijnym śpiewanym na nabożeństwach wieczornych (nieszporach). Św. Stanisław został w nim przedstawiony jako pośrednik między Bogiem a ludźmi. Utwór pełnił także funkcje patriotyczne – zawierał ideę zjednoczenia Polski po rozpadzie dzielnicowym i wysuwał na jej przyszłą stolicę Kraków – miasto męczennika. Po powstaniu Akademii Krakowskiej stał się również hymnem akademickim.

Kompozycja utworu:
  • apostrofa do Matki-Polski, podkreślenie szlachetności jej dzieci, w tym przypadku św. Stanisława
  • akcent religijny
  • relacja o szlachetnym życiu św. Stanisława
  • cuda po śmierci męczennika
  • św. Stanisław spełnia każdą prośbę
  • cuda, które czynią jego relikwie
  • odganianie zła
  • apostrofa do Krakowa; autor prosi miasto, aby błogosławiło Boga, ponieważ ma relikwie świętego
  • doksologia (pochwała Trójcy Przenajświętszej)


Legenda o św. Aleksym” – treść, elementy cudowności, asceza, przykład literatury parenetycznej

Jan van Eyeck Zaślubiny Arnolfinich; XV w.
Utwór reprezentuje dział liryki zwanej hagiografią, gatunek ten wywodzi się z Bliskiego Wschodu. Charakteryzuje się powtarzalnym schematem fabularnym i dydaktyzmem, wpisuje się w typ literatury zwanej parenetyczną (od słowa „pareneza” – tworzenie wzorców osobowych).
Święty Aleksy był synem bogatego patrycjusza rzymskiego. Zrezygnował z małżeństwa i bogactw i uciekł do Edessy, gdzie był żebrakiem. Niestety, i tam dosięgła go sława, więc czym prędzej wsiadł na okręt i postanowił pojechać do Tyru. Wiatr obrócił się jednak w taki sposób, że okręt zaniósł go do Rzymu – jego rodzinnego miasta.
Aleksy poszedł więc pod dom swojego ojca i przez szesnaście lat mieszkał pod schodami domostwa. Przed śmiercią napisał list, w którym spisał wszystkie swoje męki i ścisnął go mocno w ręce.
Kiedy zmarł, dzwony zaczęły same dzwonić, a chory, który poczuł woń jego ciała, ozdrowiał natychmiast. Papież i kardynałowie próbowali wyciągnąć Aleksemu list z ręki, ale nie mogli. Uczyniła to natomiast jego żona.

Kwiatki św. Franciszka” – pogodna asceza
Giotto do Bondone Kazanie do ptaków; XIII-XIV w.

Św. Franciszek porzucił rozkosze i wyrzekł się bogactw, mimo to głosił radość życia i nie traktował świata materialnego jako pokusy i źródła grzechu. Wzorcem franciszkanina był człowiek ubogi, jednak radujący się z samego istnienia, głęboko wierzący i miłujący naturę.
„Kwiatki św. Franciszka” to utwór z XIV w. napisany przez jednego z uczniów świętego. W alegorycznym języku średniowiecza „kwiatki” oznaczają czyny i cnoty Franciszka i jego uczniów. Utwór jest nietypową hagiografią (utrzymany w pogodnej tonacji), zachwyca naiwnym pięknem i prostotą. Święty wyraża podziw i aprobatę dla wszystkiego, co stworzył Bóg. Charakterystyczny dla wielu ascetycznych legend lęk przed światem nie ma tu miejsca.

Porównanie życia św. Aleksego i św. Franciszka


Św. Aleksy
Św. Franciszek
Model życia
Życie kontemplacyjne
Życie aktywne

Stosunek do siebie
Nie dbał o siebie i o to, co ma; medytował i umartwiał się
Skromny, uduchowiony, pokorny, żyjący w ubóstwie
Stosunek do świata
Fuga mendi – ucieczka od świata
Afirmacja świata – podziw dla świata

Stosunek do innych ludzi
Ucieczka od ludzi, niechęć do bycia sławnym, pustelnicze życie
Naucza ludzi, tworzy zakony, akceptuje drugiego człowieka

Główna zasada życia doskonałego
Kontemplacja, umartwianie się, rezygnacja ze szczęścia i dostatniego życia
Życie w ubóstwie, ale optymistyczne, radosne, przepełnione miłością do wszystkich,

      Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią” – treść, okoliczności, motyw danse macabre
W latach 1347-1352 epidemia dżumy ogarnęła całą Europę i pochłonęła ⅓ ludności kontynentu. Doświadczeniem każdego dnia był widok gnijących zwłok, zbyt płytkich masowych grobów, trupów płynących rzekami. Dlatego, by poruszyć sumienia ludzi, zaczęto ukazywać upersyfikowaną Śmierć jako gnijące zwłoki kobiety.
Pierre la Rouge Taniec śmierci; XV w
W średniowieczu (w 1375 r.) pojawił się motyw danse macabre. W poezji, na freskach i drzeworytach ukazywano śmierć jako gnijącego trupa kobiety z kosą w ręku, tańczącego z przedstawicielami wszystkich stanów i zawodów. Była to rekompensata dla zwykłego człowieka średniowiecza za nieustanną pokorę i schylanie karku przed ważniejszymi od siebie. Danse macabre ukazywało bowiem, że wobec śmierci wszyscy są równi (to tzw. demokratyzm śmierci). Jednocześnie danse macabre pozwalał odreagować histerię i strach przed śmiercią.
Utwór rozpoczyna się wezwaniem Boga na pomoc w tworzeniu dzieła na chwałę Bożą i ku pożytkowi ludzkiemu. Następnie autor zwraca się do czytelników, aby pamiętali, że śmierć dosięgnie każdego.
Mistrz Polikarp prosił Boga, aby ukazał mu Śmierć w jej prawdziwej postaci. Nie zauważył, że z kościoła wyszli już wierni i został sam; nagle ujrzał przed sobą postać niewiadomej płci o okropnym wyglądzie. Kobieta nie posiadała prawie ciała, była przepasana chustą, a z jej oczu płynęły krople krwi, nie miała warg i włosów, a w ręce trzymała kosę. Na ten widok Polikarp przeląkł się i zemdlał. Kiedy się obudził, Śmierć rozpoczęła z nim rozmowę. Mistrz poprosił ją, aby wyjaśniła, dlaczego pozbawia ludzi życia. Ta odpowiedziała, że uśmiercanie leży w jej naturze, ale główną jego przyczyną są grzechy ludzkie. Oznajmiła, ze kocha się w nich i nikogo nie pozostawia bez kary, a tą karą jest pozbawienie życia doczesnego. Następnie Śmierć wymienia tych, których dosięgnie kara: księży żyjący w pijaństwie i obżarstwie, niewiasty, które upodobały sobie rozpustę, okrutników, morderców, mężatki i wdowy, niesprawiedliwych sędziów, zakonników, którzy nie przestrzegali ślubów. Każdego więc w dniu Sądu Ostatecznego czeka rachunek sumienia i nikt nie ujdzie przed bożą sprawiedliwością, a ci z ludzi, którzy wiedli spokojny i bogobojny żywot, dostąpią wiecznej szczęśliwości. Śmierć zwraca również uwagę, że rzeczy materialne na nic się wówczas nie zdadzą, a ci, którzy się w nich kochali, ujrzą, że całe swoje życie poświęcili na coś, co nie przyniosło im korzyści ani nie poprawiło bytu w życiu pozaziemskim.

Boska komedia” – treść, budowa i znaczenie liczby 3, symbolika

Hans Memling Sąd Ostateczny; XV w.
Treścią utworu jest wędrówka bohatera po trzech obszarach zaświatów – piekle, czyśćcu i raju. Piekło znajduje się w głębi ziemi i ma kształt składającego się z dziewięciu kręgów leja. Na każdym kolejnym leju umieszczeni są kolejni grzesznicy, a na samym dole jest Lucyfer. Na bramach piekielnych znajduje się napis: „Porzućcie wszelką nadzieję wy, którzy tu wchodzicie”, co oddaje charakter tej części zaświatów. Piekło poprzedza przedpiekle, gdzie błąkają się dusze wzgardzone przez Boga i szatana, skazane na wieczną nicość. Karą za obojętność na dobro i zło są ukąszenia robactwa, od którego grzesznicy muszą się opędzać. W pierwszym kręgu piekła znajdują się dusze wzorowych obywateli starożytności, którzy nie zostali ochrzczeni. W innych kręgach przebywają chciwcy, rozrzutnicy, gwałciciele, samobójcy, zabójcy i oszuści. Za największy grzech Dante uznał zdradę ojczyzny, dlatego zdrajcy przebywają na samym dnie piekła w towarzystwie Lucyfera.
Następnie Wergiliusz zabiera Dantego do czyśćca, który ma postać ogromnej dziewięciopiętrowej góry. Dusze przebywające tam, także cierpią, ale mają nadzieję i wierzą w Boską nieomylność i sprawiedliwość.
Wergiliusz przy bramach Raju zostawia Dantego, a miejsce przewodnika zajmuje Beatrycze – ukochana poety. Raj jest ukazany jako dziewięć sfer nieba, znajdujących się wysoko wśród gwiazd. To królestwo wyobraźni. W zwieńczeniu Nieba (Empireum) mieszka Bóg.
Utwór składa się z trzech części (1. Piekło, 2. Czyściec, 3. Niebo), każdą część tworzą 33 pieśni (plus jedna pieśń wstępna), a każda z pieśni jest pisana strofą trzywersową (tercyną).
Na początku drogi powrót uniemożliwiają poecie trzy bestie: lew, pantera i wilczyca, proponują drogę przez trzy królestwa, a części tych obszarów są wielokrotnością cyfry 3 (9 kręgów piekielnych, podczas gdy 3·3·3=9). W systemie kabalistycznym cyfra 3 ma największą wartość – symbolizuje Trójcę Przenajświętszą.
W warstwie alegorycznej „Boska komedia” jawi się jako przypowieść o sensie istnienia człowieka na ziemi. Ciemny las, w którym zgubił się poeta to alegoria duszy zagubionej w chaosie świata, pozbawionej łaski Bożej, a trzy bestie to alegorie: pantera – zawiści, lew – pychy, wilczyca – chciwości.
Według Dantego życie ludzkie jest wędrówką, której ostatecznym celem jest Bóg.


Źródła tekstu: „Zrozumieć tekst – zrozumieć człowieka 1.1” wyd. WSiP, 
„Przeszłość do dziś” wyd. STENTOR, notatki w zeszycie, 
„Ściąga. Antyk, średniowiecze, renesans” wyd. GREG
Źródła zdjęć: pl.wikipedia.org, wirtualnapodrozniczka.blogspot.com, 
polska.travel, polskaniezwykla.pl, toskania.matyjaszczyk.com, 
commons.wikimedia.org, viridarium.blox.pl, gwo.pl, 
 zadane.pl, mng.gda.pl

Brak komentarzy :

Prześlij komentarz

☆Dziękuję za Twój komentarz
☆Zostaw proszę link do swojego bloga - odwdzięczę się za Twoją opinię
☆Nie uznaję "obserwacji za obserwację", obserwuję tylko te blogi, które mi się podobają.